Vücut kitle indeksinizi hesaplayın

COVID-19 Sözlüğü

Sağlık Bakanlığı, salgınla birlikte en çok kullanılan kelimelerin daha iyi anlaşılabilmesi için COVID-19 sözlüğü hazırladı.

COVID-19 Sözlüğü

31 Ocak 2021 Pazar

Antijen
 
Vücuda girdiğinde veya aşılama yoluyla verildiğinde bağışıklık reaksiyonlarının başlamasına sebep olan molekül.
 
Bkz. Antikor
 
Açıklama: Aşı bir antijendir. Antijen vücuda girdiğinde ona karşı antikor üretilir.
 
Antikor
 
Kişinin vücuduna giren antijene yanıt olarak bağışıklık sistemi tarafından üretilen madde. İmmünglobulin olarak da adlandırılır.
 
 
Açıklama: Antikor testi kişinin hastalığa bağışıklık durumunu saptamak için yapılır.
 
Antisepsi
 
Hastalık oluşturabilen canlı mikroorganizmaları öldürmek veya üremesini durdurmak amacıyla vücut yüzeyine kimyasal madde uygulanması. Antisepsi için kullanılan kimyasal maddelere antiseptik denir.
 
Açıklama: COVID-19 pandemisinde su ve sabuna ulaşılamadığı durumlarda alkol içerikli el antiseptikleri ve antiseptik özelliği olan kolonyalar yaygın olarak kullanılmaktadır.
 
Asemptomatik kişi
 
Belli bir hastalığa neden olan mikrobu taşıyan ancak hastalığa ait belirti göstermeyen kişi.
 
Aşı
 
Bir enfeksiyona karşı bağışıklık sağlamak için hazırlanmış, vücuda çeşitli yollarla verilen biyolojik ürün.
 
Açıklama: Aşılar hastalığı geçirmeden o hastalığa karşı bağışıklanmayı sağlar. Aşılamanın amacı hastalığı ve hastalıktan dolayı oluşabilecek ölüm ve engellilik durumunu önlemektir.
 
Atak hızı
 
Toplumda hastalığın düzeyini gösteren ölçütlerden biri. Belirli bir süre içinde saptanan bulaşıcı hastalık vaka sayısının o hastalığa duyarlı kişi sayısına (risk altındaki toplam nüfus) bölünmesi ile elde edilir. Bir çeşit insidans hızıdır.
 
Bkz. İnsidans
 
Açıklama: COVID-19 ilk ortaya çıktığında risk altındaki nüfus toplumun tamamı iken yeni tanı alan vakaların günlük takibi yapılarak hastalığın toplumdaki atak hızı değerlendirilebilmektedir.
 
Ateş
 
Vücut ısısının normal değerlerin üzerine çıkması. Normal vücut ısısı koltuk altından ölçüldüğünde 36,5-37,0o, kulaktan ölçüldüğünde 35,7-37,5o dir.
 
Açıklama: Yüksek ateş COVID-19’da görülen klinik bulgulardan biridir. Havaalanlarında termal kameralarla, toplu alanlarda ve iş yerlerinde düzenli ateş ölçümüyle olası vakalara karşı önlem alınmaktadır.
 
Bağışık
 
Belirli bir hastalık etkenine karşı direnç kazanmış olan; immün.
 
Açıklama: Bebekler bazı hastalıklara karşı bağışık doğar, çünkü doğumdan önce anneden bebeğe antikorlar geçer
 
Bağışıklık
 
Belirli bir hastalık etkenine karşı vücudun direnci; immünite. Enfeksiyonlara karşı direnç sağlayan molekül, hücre ve dokular topluluğuna “bağışıklık sistemi” denir.
 
Açıklama: Hastalığı geçirmek ve aşı olmakla aktif bağışıklık, aktif bağışıklığın sağlanamadığı durumlarda vücuda dışarıdan antikor verilmesiyle pasif bağışıklık sağlanır.
 
Bildirim
 
Tanı koyan hekimlerin şüpheli, olası veya kesin vakaları belirlenen yolla yetkili mercilere bildirmesi işlemi.
 
Açıklama: Bulaşıcı hastalıkların büyük bir kısmının bildirimi zorunludur. COVID-19 da bu hastalıklardan biridir.
 
Bilgisayarlı tomografi (BT)
 
X ışınları aracılığıyla ve bilgisayar yardımıyla organ veya dokuların çoklu kesit görüntülerinin alınmasına dayanan radyolojik teknik. Organ veya dokunun üç boyutlu olarak incelenebilmesine olanak sağlar.
 
Açıklama: Toraks (göğüs) bilgisayarlı tomografisi, COVID-19’un neden olduğu akciğer hasarını tespit etmek için kullanılmaktadır.
 
Birincil vaka
 
Bir hastalığın toplumda yayılmasına yol açan ilk vaka. İndeks vaka da denir. İlk vakaya yol açan kişiyle temas eden veya ilişkili olup hastalananlar ikincil vaka olarak adlandırılır.
 
Açıklama: COVID-19’da birincil vaka ülkemizde 11.03.2020 tarihinde tespit edilmiştir.
 
Bulaşıcı hastalık
 
Bir enfeksiyon etkeninin veya onun toksik (zararlı-zehirli) ürünlerinin, bir kaynaktan duyarlı kişiye doğrudan veya dolaylı olarak geçmesiyle oluşan hastalık.  
 
Açıklama: COVID-19 insandan insana geçen bulaşıcı bir hastalıktır.  
 
Bulaşma
 
Bir enfeksiyon etkeninin bulaşma yollarından biriyle konağa ulaşması. Bkz. Enfeksiyon
 
Açıklama: Enfeksiyon etkeninin kişiye bulaşmış olması o kişinin hasta olacağı anlamına gelmeyebilir. Kişi enfeksiyon etkenine karşı önceden aşılanmışsa etken bulaştığında kişinin bağışıklık sistemi antikor yanıtı oluşturur.
 
Bulaşma yolları
 
Enfeksiyon etkeninin bir kaynaktan duyarlı kişiye (konağa) bulaşma yolu.
 
Enfeksiyon etkeni doğrudan veya dolaylı yolla bulaşabilir.
 
Bkz. Doğrudan bulaşma, Dolaylı bulaşma
 
Açıklama: COVID-19 öksürme, hapşırma, konuşmayla yayılan damlacıkların solunması veya virüs bulunan yüzeylere dokunduktan sonra ellerin burun, ağız ve göze götürülmesi yoluyla bulaşır.
 

CoV / Coronavirus / Koronavirüs

Tek zincirli RNA’ya sahip, zarflı, yüzeyinde protein çıkıntıları olan büyük virüs ailesi.
 
Açıklama: Koronavirüsler (CoV), hafif ve orta derecede şiddetli solunum yolu hastalıkların yanı sıra MERS (Orta Doğu Solunum Sendromu), SARS (Şiddetli Akut Solunum Sendromu) ve COVID-19 (Yeni Koronavirüs Hastalığı) gibi şiddetli seyreden hastalıklardan da sorumludur.
 

COVID-19 / KOVİD-19

İlk olarak Çin’in Vuhan şehrinde 2019 yılı Aralık ayının sonlarında ortaya çıkan, bulaştığı kişilerde ateş, öksürük, nefes darlığı gibi belirtilere neden olan hastalık; Yeni Koronavirüs Hastalığı.
 
Açıklama: COVID-19’a neden olan virüsün adı SARS-CoV-2’dir.
 
 
Damlacık yoluyla bulaşma
 
Öksürme, hapşırma veya konuşma sırasında ortaya çıkan ve patojen etken taşıyan vücut sıvılarının (damlacık) hasta kişiden etrafta bulunan başka kişiye/kişilere ulaşması.
 
Açıklama: COVID-19 gibi fiziksel temasa gerek olmadan damlacık yoluyla bulaşan hastalıklar hızlı ve kolay yayılır.
 
Doğrudan bulaşma
 
Duyarlı kişinin, enfekte kişi veya kontamine vücut sıvıları ile doğrudan teması sonucu gerçekleşen bulaşma. Bu bulaşma şeklinde hiçbir ara bulaşma yolu yoktur.
 
Dolaylı bulaşma
 
Hastalık etkeninin konakçıya bir aracı vasıtasıyla bulaşması. Bu aracılar vektörler, hava, su, gıda ve cerrahi aletler olabilir.
 
Açıklama: Gıda kaynaklı zehirlenmeler ve sivrisinekler aracılığıyla bulaşan sıtma dolaylı bulaşmaya örnektir.
 

Duyarlı kişi

Bir etkenle enfekte olma (bir bulaşıcı hastalığı kapma) olasılığı bulunan kişi.
 
Açıklama: COVID-19 için belirli bir yaş grubu değil, hastalığa bağışık olmayan herkes duyarlı kişidir.
 
Ekstübe etmek
 
Solunum yetmezliği durumunda özel cihazlarla solunum desteği sağlamak için nefes borusuna takılan tüpü (yapay solunum borusunu) çıkarma işlemi. Entübasyon işlemini sonlandırma.
 
Bkz. Entübe etmek, Entübasyon
 
Açıklama: Hastanın solunum yetmezliğine yol açan durum ortadan kalkar veya hafifler, hasta kendi başına yeterli nefes alır hale gelirse ekstübe edilebilir; yani takılmış olan tüp çıkarılabilir.
 
El dezenfeksiyonu
 
Antiseptik özelliklere sahip madde kullanarak elleri temizleme işlemi. Bu işlemde antiseptik madde avuç içine 3 ila 5 ml arası alınır, eller 30 saniye ila 1 dakika arası süre boyunca birbirine sürtülür ve ovuşturulur. 
 
Açıklama: Elleri su ve sabunla yıkamak, su ve sabunun olmadığı durumlarda alkol içerikli el antiseptiğiyle elleri temizlemek COVID-19’a yönelik en etkili önlemlerdendir. 
 
El temizliği
 
Ellerin en az 20 saniye boyunca sabun ve suyla yıkanması, sabun ve suyun olmadığı durumlarda alkol içerikli el antiseptiği ile temizlenmesi.  Bkz. El yıkama tekniği
 
Açıklama: El temizliği, COVID-19’dan korunmak için en etkili yöntemlerden biridir.
 
El yıkama tekniği
 
Elleri temizlemek amacıyla uygulanan doğru teknik. Şu aşamalardan oluşur:
 
1. El yıkama öncesinde yüzük, saat gibi aksesuarlar çıkarılır. 
 
2. Akan su altında eller ıslatılır. 
 
3. Bilekler, avuç içi, ellerin sırt ve parmak araları ile tırnakların kenar ve uçları sabun ile köpürtülerek en az 20 saniye süreyle kuvvetlice ovuşturulur. 
 
4. Eller su altında iyice durulanır. 
 
5. Eller bileklerden başlayarak kâğıt havlu ile kurulanır. 
 
6. Aynı kâğıt havlu ile musluk kapatılır.
 
Açıklama: Elleri temizlerken antibakteriyel içeren sabun kullanmaya gerek yoktur, normal sabun yeterlidir. Ellerin su ve sabunla yeterli sürede, doğru teknikle (elin her tarafına sabun ve su değecek şekilde) yıkanması korunmayı artırmak için önemlidir.
 
Eliminasyon
 
Bir enfeksiyon etkeninin neden olduğu hastalığın bölgesel olarak ortadan kalkması. Enfeksiyon etkeni yeryüzünden yok edilemese bile neden olduğu hastalığın görülmemesinin sağlanması.
 
Açıklama: Son yıllarda vaka artışı görülen kızamık hastalığını elimine etmek için pek çok ülkede kızamık eliminasyon programları uygulanmaktadır.
 
Endemi
 
Bir enfeksiyon etkeninin veya hastalığın belirli bir coğrafyada veya toplulukta sürekli görülmesi durumu.
 
Açıklama: Tüberküloz (verem) ülkemizde endemik olarak görülen hastalıklardan biridir.
 
Enfeksiyon
 
Bir bulaşıcı hastalık etkeninin çeşitli yollardan vücuda girerek çoğalması.
 
Açıklama: Enfeksiyon durumunda hastalık belirtilerinin ortaya çıkması gerekmez. Enfeksiyonla birlikte hastalık belirtileri de meydana gelirse enfeksiyon hastalığından söz edilir.
 
Enfekte kişi
 
Enfeksiyon etkenini vücudunda bulunduran kişi.
 
Açıklama: Enfekte kişiler her zaman hastalığa ilişkin semptom göstermeyebilir, fakat bulaştırıcı olabilirler. 
 
Entübasyon
 
Solunum yetmezliği durumunda özel cihazlarla solunum desteği sağlamak için nefes borusuna tüp (yapay solunum borusu) takma işlemi.
 
Açıklama: Acil durumlarda veya yoğun bakım ünitelerinde solunum yetmezliğindeki hastaları entübe etmek ve solunum cihazına bağlamak çoğu zaman hayati öneme sahiptir. Ayrıca pek çok ameliyatta kas gevşetici ilaç vermek ve hastayı uyutmak gerektiği için ameliyat süresince hastanın solunum cihazına bağlanması ve bunun için entübe edilmesi gerekir.
 
Entübe etmek
 
Entübasyon işlemi yapmak.  Bkz. Entübasyon
 
Epidemiyoloji
 
Sağlıkla ilgili olayların görülme sıklığı, dağılımı ve nedenlerini inceleyen bilim dalı.
 
Açıklama: Kanser epidemiyolojisi, bulaşıcı hastalıklar epidemiyolojisi, kronik hastalıklar epidemiyolojisi, çevre epidemiyolojisi, beslenme epidemiyolojisi gibi alt dallar mevcuttur. 
 
Eradikasyon
 
Bir enfeksiyon etkeninin dünya genelinde kalıcı olarak sona ermesi. Eradikasyon mutlak bir durumdur; hastalığın etkeni ile birlikte yeryüzünden tamamen yok edilmesidir.
 
Açıklama: Tarih boyunca milyonlarca ölüme sebep olan çiçek hastalığı, aşı ve diğer mücadele yöntemleri sayesinde 1980 yılında eradike edilmiştir.
 
Ev izolasyonu
 
Bkz. Kendi kendine karantina
 
Fiziki mesafe / Sosyal mesafe
 
Damlacık yoluyla bulaşan enfeksiyona yakalanmamak veya enfeksiyon bulaştırmamak için iki kişinin arasında bulunması gereken en az 1,5 metrelik mesafe. Bkz. Sosyal mesafe
 
Açıklama: Fiziki mesafenin amacı, enfekte kişiler ile enfekte olmayan kişiler arasındaki temas olasılığını azaltarak bulaşmayı önlemektir. Fiziki mesafeye dikkat edilmesi COVID-19’dan etkili korunma yöntemlerinden biridir. Fiziki mesafe, sosyal mesafe kavramının bir bileşeni olarak ele alınmakta, zaman zaman iki kavram eş anlamlı kullanılabilmektedir.
 
İmmün
 
Bkz. Bağışık
 
İmmünite
 
Bkz. Bağışıklık
 
İnkübasyon süresi
 
Bir enfeksiyon etkeninin vücuda girişinden hastalık belirtilerinin ortaya çıkışına kadar geçen süre; kuluçka süresi.
 
Açıklama: COVID-19 etkeni olan SARS-CoV-2’nin kuluçka süresi mevcut verilere göre 2 ila 14 gün arasındadır.
 
İnsidans
 
Risk altındaki sağlam kişilerin belirli sürede, belirli bir hastalığa yakalanma olasılığını gösteren ölçüt. Belirli bir toplumda belirli bir sürede saptanan yeni vaka sayısının o toplumun yıl ortasındaki nüfusuna veya risk altındaki kişi sayısına bölünmesi ile elde edilir.
 
Açıklama: Diğer faktörler sabit olduğunda bir hastalığa karşı toplumdaki bağışık birey sayısının artması o hastalığın insidansının azalmasını sağlar. 
 
İzolasyon
 
Bir hastalığın yayılmasını önlemek için hasta insanların sağlıklı insanlardan ayrı bir yerde tutulması; tecrit.
 
Açıklama: İzolasyon, salgın hastalıkların yönetiminde çok eski dönemlerden itibaren kullanılagelen en etkili yöntemlerdendir. Ülkemizde COVID-19 hastalarının iyileşene kadar izolasyon kurallarına uyması zorunludur.
 
Karantina
 
Bulaşıcı bir hastalığın yaygın olduğu bir yer veya bölgeden gelen kişi, gemi, mal veya hayvanların geçici olarak bir yerde tutulup gözlemlenmesi biçiminde uygulanan sağlık önlemi.
 
Açıklama: Karantina, bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrol altına alınmasında en eski ve en etkili yöntemlerden biridir. Bu uygulama insanların belirlenen bir bölgeye giriş çıkışını kısıtlayarak, gönüllü veya zorunlu olarak yapılabilir. Sadece belirli bölge için değil bir meslek grubu için de karantina uygulanabilir.
 
Kaynak
 
Bir enfeksiyon etkenini konakçıya ileten gıda, nesne, hayvan veya insan. 
 
Açıklama: Bir bulaşıcı hastalığın kaynağını saptamak ve bu kaynağa yönelik önlemler almak o bulaşıcı hastalığın kontrol altına alınmasında oldukça önemlidir. 
 
Kendi kendine karantina
 
Etkeni bulaştırma riski olan kişinin olası bulaşmayı engellemek için kendini belirli bir süre insanlarla temastan uzak tutması.
 
Açıklama: Kendi kendine karantina halk sağlığını tehdit eden durumlarda gönüllülük ve sorumluluk bilinciyle yapılır. Yurt dışında hastalığın yaygın olarak görüldüğü yerlere seyahat etmiş kişilere seyahat sonrasında kendi kendine karantina uygulaması önerilmektedir. 
 
Konak
 
Hastalık etkeninin, içinde veya üzerinde yaşadığı organizma; konakçı. 
 
Açıklama: Konağın yaşı, cinsiyeti, genetiği, beslenme ve sağlık durumu gibi birçok faktör hastalığın oluşumunda ve ilerlemesinde etkilidir.  COVID-19’a neden olan virüsün (SARS-CoV-2) bulaştığı kişi konaktır. 
 
Kontamine
 
Enfeksiyon etkeninin vücut yüzeyi, eşyalar veya su, gıda gibi maddeler üzerinde bulunması.
 
Açıklama: SARS-CoV-2 ile kontamine olmuş yüzeylere dokunduktan sonra elleri ağız, burun veya göze götürmek COVID-19’un bulaşma yollarından biridir. Asansör düğmeleri, kapı kolları, armatürler gibi kontamine olma ihtimali yüksek yüzeyler sık sık temizlenmelidir.
 
Kontrollü Sosyal Hayat
 
Türkiye’de COVID-19 ile mücadelenin ikinci dönemi için belirlenen strateji. 
 
Açıklama: Bu stratejide vatandaşlardan tedbirli bir hayat tarzına geçmeleri istenir. Maske takmak, el hijyenini sağlamak ve 1,5 metrelik sosyal mesafe kuralına uymak stratejinin kurallarındandır.
 
Koronavirüs
 
Bkz. Coronavirus, CoV
 

KOVİD-19

 
Bkz. COVID-19
 
Kümelenme
 
Belirli bir yer ve zaman diliminde vaka sayısının beklenenden fazla olması veya vaka sayısı beklenen kadar olsa bile benzer özellikte olay veya vakanın birikmesi.
 
Açıklama: Çin’in Hubei eyaleti Vuhan şehrinde, 31 Aralık 2019’da nedeni bilinmeyen pnömoni vakaları bildirilmiş, vakaların Vuhan Güney Çin Deniz Ürünleri Şehir Pazarı çalışanlarında kümelenme olduğu belirtilmiştir. 
 
Morbidite
 
İyilik hali dışında olduğu düşünülen herhangi bir fiziksel veya psikolojik durum; hastalık. Bkz. İnsidans, Prevalans
 
Açıklama: En sık kullanılan morbidite ölçütleri insidans ve prevalanstır.
 
Mortalite
 
Ölüm; ölümlülük. Çoğunlukla tek kişi değil, topluluk için kullanılır.
 
Açıklama: Mortalite hızı, bir hastalığa bağlı ölümlerin toplam nüfusa bölünmesiyle elde edilir.
 
Mutasyon
 
Bir organizmanın veya virüsün genetik materyalinde meydana gelen kalıcı değişiklik. 
 
Açıklama: RNA virüslerinde DNA virüslerine oranla çok daha fazla mutasyon meydana gelir. SARS-CoV-2 bir RNA virüsüdür.
 
Normal sabun
 
Antimikrobiyal madde içermeyen veya koruyucu olacak kadar antimikrobiyal madde içeren sabun. Katı veya sıvı olabilir.
 
Açıklama: Elleri en az 20 saniye boyunca normal sabun ve suyla yıkamak COVID-19 için en etkili hijyen tedbirlerindendir.
 
Patojenite
 
Bir enfeksiyon etkeninin duyarlı konakta hastalık oluşturma yeteneği.
 
Açıklama: Çiçek, kuduz, kızamık virüsleri patojenitesi yüksek virüslerdir.
 
PCR
 
Dizilimi belli olan DNA veya RNA bölümlerinin çoğaltılması; polimeraz zincir reaksiyonu. İng. Polymerase Chain Reaction;  “pi-si-ar” olarak okunur.
 
Açıklama: COVID-19 etkeni olan SARS-CoV-2 virüsünün varlığına yönelik yapılan PCR testleri için burnun arkasından (nazofaringeal) ve/veya boğazın arkasından (orofaringeal) alınan sürüntüler kullanılır.
 
Pik / Zirve / Doruk
 
Salgın sürecinde günlük vaka sayısının en yüksek değere ulaştığı nokta/gün. Sadece vaka sayısı için değil diğer parametreler için de kullanılabilir.
İng. Peak
 
Açıklama: Salgın pik noktasındayken tedaviye ihtiyaç duyan kişi sayısıyla mevcut sağlık sistemi kapasitesi değerlendirilebilir. Pik noktasında tedaviye ihtiyaç duyan hasta sayısı, ülkedeki yatak/yoğun bakım kapasitesinden fazlaysa bu hastaların bir kısmı sağlık hizmetinden mahrum kalabilir ve normal şartlarda önlenebilecek ölümler yaşanabilir.
 
Pnömoni
 
Akciğer dokusunun iltihabı; zatürre. 
 
Açıklama: Koronavirüs ailesinde yer alan virüsler, insanlarda özellikle soğuk algınlığı, pnömoni ve çeşitli solunum yolu enfeksiyonlarına neden olabilmektedir. COVID-19 pnömonisine SARS-CoV-2 neden olmaktadır.
 
Prevalans
 
Belirli bir süre içinde bir hastalığın toplumda görülme sıklığını gösteren ölçüt. Belirli bir süre içindeki tüm eski ve yeni vakaların risk altındaki kişi sayısına bölünmesiyle hesaplanır. 
 
Açıklama: Prevalans, sağlık sorununun toplumdaki büyüklüğü/sıklığı hakkında fikir verir. 
 
Profilaksi
 
Hastalıkların oluşumunu veya ilerlemesini önlemek için alınan -daha ziyade tıbbi- tedbirler.
 
Açıklama: Profilaksi tedavi değildir; meydana gelmeden önce hastalığı önlemeye çalışmaktır. 
 
R0 değeri
 
Tek vakadan kaynaklanan yeni vakaların sayısı; hastalığın bulaşma katsayısı. 
 
Açıklama: Bir bölgede bir hastalık için R0 değeri 3 ise bir kişi hastalığı 3 kişiye bulaştırıyor demektir.
 
Rt değeri
 
Salgın devam ederken yapılan müdahaleler ile değişen R0 değerinin belirlenen zaman için değeri; “t” zamanında bulaşma katsayısı.
 
Açıklama: Hesaplanan Rt değeri 1’in üzerindeyse salgın devam ediyor, 1’in altındaysa salgın kontrol altına alınıyor demektir.
 
Rezervuar
 
Bulaşıcı bir etkenin yaşayabildiği, gelişebildiği veya çoğalabildiği insan, hayvan veya çevre.
 
Açıklama: Rezervuarlar etkene göre değişiklik gösterir. Örneğin, tatlı su gölleri, evcil hayvanlar vb
 
Risk faktörü
 
Bir hastalığa yakalanma olasılığını artıran tüm durumlar. 
 
Açıklama: İleri yaş, sigara kullanımı, kronik hastalık varlığı COVID-19’un belirlenen risk faktörleri arasındadır.
 
Sağlık
 
Sadece hastalık veya engellilik durumunun mevcut olmaması değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan tam iyilik hali.
 
Saha İncelemesi / Filyasyon
 
Bulaşıcı bir hastalık varlığında, hastalığı taşıyan kişinin temas ettiği herkesin o hastalık açısından taranması.
 
Açıklama: Ülkemizde de sıkı bir şekilde uygulanan filyasyon çalışmaları sayesinde kaynak vakalar ve temaslıları tespit edilmekte, vakaların izolasyonu ve temaslı kişilerin karantinası sağlanmaktadır. Bu süreç COVID-19 ile mücadelede kritik öneme sahiptir.
 
Salgın
 
Belirli bir alanda, belirli bir grup insan arasında, belirli bir süre boyunca beklenenden daha fazla vaka görülmesi; epidemi. Bkz. Pandemi
 
Açıklama: Epidemi, bir topluluk veya bölgede görülen salgındır. Pandemi ise birçok ülkede, küresel düzeyde yaygın olarak görülen salgındır.
 
Salgın incelemesi
 
Salgın olarak tanımlanmış bir olayın kaynağının, etkeninin, bulaşma yolunun bulunması, gerekli halk sağlığı önlemlerinin alınması ve ileride oluşabilecek benzer salgınların önlenmesi gibi amaçlara yönelik araştırma. 
 
Açıklama: Salgın incelemesi; salgının ne olduğuna karar vermek, tanının doğrulanması için bilgi toplamak, vaka tanımı yapmak, vakaları bulmak, uygun koruma ve kontrol önlemlerini almak, salgın raporu yazmak, raporu ilgililerle paylaşmak gibi basamaklardan oluşur.
 
Sanitasyon
 
Bir çevresel ortamdaki mikroorganizma sayısının emniyetli bir seviyeye düşürülmesi. 
 
Açıklama: Yeterli düzeyde ve kalitede içme-kullanma suyunun şebeke üzerinden sağlanması, atık suların kanalizasyon şebekesi veya foseptik aracılığıyla toplanması, atık suyun arıtılarak alıcı ortama bırakılması, evsel ve her tür tehlikeli atığın insana ve çevreye olumsuz etkiler oluşturmayacak yöntemlerle toplanması ve bertaraf edilmesi sanitasyona örnek olarak verilebilir. 
 
Semptom
 
Vücuttaki olağan dışı bir hâl veya hastalığı yansıtan, hasta için belirgin olan durum; belirti. 
 
Açıklama: COVID-19’un yaygın semptomları yüksek ateş, öksürük ve nefes darlığıdır. Vakalarda baş ağrısı, boğaz ağrısı, burun akıntısı, kas ve eklem ağrıları, halsizlik, koku ve tat alma duyusu kaybı, ishal de görülebilmektedir. Bazı hastalarda hiç semptom görülmez. 
 
Sepsis
 
Bir enfeksiyona karşı vücudun verdiği abartılı yanıtın organlarda oluşturduğu ciddi fonksiyon bozukluğu. 
 
Açıklama: Vücutta enfeksiyona neden olan etkenin kana karışması, bağışıklık sisteminin bu etkene karşı büyük bir savunma tepkisi vermesiyle ortaya çıkar.
 

Sosyal mesafe

 
Hastalık etkeninin bulaşmasının engellenmesi için kişilerin fiziksel olarak buluşmasını azaltması, bir arada bulunulan ortamlarda 1,5 metrelik fiziksel mesafenin korunması ve temasın azaltılmasını içeren tutum ve davranışlar.  Bkz. Fiziksel mesafe
 
Açıklama: Kalabalık ortamlardan uzak durmak, zorunlu olmayan buluşmalardan kaçınmak, başka kişilerle bir aradayken fiziksel mesafeyi korumak (el sıkışmamak, sarılmamak vb.), hasta hissedildiğinde evde kalmak gibi davranışlar sosyal mesafeye örnektir. 
 
Sosyal müdahale
 
Bir salgının yayılmasını yavaşlatmak veya etkisini azaltmak amacıyla kamu otoriteleri tarafından alınan kararlar doğrultusunda uygulanan kısıtlama ve düzenlemeler. 
 
Açıklama: Sokağa çıkma yasağı ve maske takma zorunluluğu sosyal müdahaleye örnektir. Özellikle aşısı, kesin tedavisi bulunmayan ve halk sağlığı açısından tehdit oluşturan bulaşıcı hastalıklarda sosyal müdahalelere uyum toplum sağlığının korunması için önemlidir.
 
Sporadik vaka
 
Vakaların dağınık, tesadüfi ve genellikle nadir olarak görülmesi. Sporadik vakalar, şartlar uygun olursa bir salgının başlangıç vakası (birincil vaka) da olabilir.  Bkz. Birincil vaka
 
Açıklama: Sporadik vakalar belirli bir coğrafi veya sosyal kümelenme göstermezler. Sporadik vakanın erken tespit edilmesi etkenin başka kişilere bulaşmasını önler.
 
Süper bulaştırıcı / Süper yayıcı / Süper taşıyıcı
 
Bir bulaşıcı hastalık etkenini duyarlı kişilere beklenenden çok daha fazla bulaştıran enfekte kişi.
 
Açıklama: COVID-19 salgınında tüm dünyada süper bulaştırıcılar tek başlarına onlarca duyarlı kişiye virüs bulaştırarak salgının yayılımını hızlandırmışlardır. 
 
Temaslı kişi
 
Enfekte hayvan, çevre veya insanla o enfeksiyona yakalanma olasılığına yol açacak ilişki kurmuş kişi.
 
Açıklama: Damlacık yoluyla bulaşan COVID-19 açısından, duyarlı kişiler enfekte kişilerle aynı ortamda maskesiz olarak 15 dakika bir arada bulunduğunda yakın temaslı olmaktadırlar.
 
Vaka fatalite hızı
 
Belirli bir dönemde belirli bir hastalığa yakalananların ölüm oranı. 
 
Açıklama: Vaka fatalite hızı, salgınlarda alınacak önlemlerin kapsamını, taramaların etkinliğini ve tedavinin faydalarını ölçmede kullanılmaktadır. 
 
Vaka inceleme formu
 
Vakanın bazı demografik, epidemiyolojik, klinik ve diğer özelliklerini saptamak için hazırlanan veri toplama formu.
 
Ventilasyon
 
Solunum işleminin ventilatör cihazına bağlı olarak sağlanması.  Bkz. Ventilatör
 
Açıklama: Ventilasyonda temel amaç, oksijence zengin havanın akciğerlere verilmesi ve yüksek oranda karbondioksit içeren solunum havasının dışarı atılmasıdır.
 
Ventilatör
 
Solunum sıkıntısı çeken hastalarda kullanılan, kişinin nefes alıp vermesini yapay olarak gerçekleştiren cihaz. 
 
Açıklama: Özellikle yoğun bakım ünitelerinde tedavinin önemli bir parçasını ventilatörler oluşturmaktadır.
 
Virülans
 
Bir enfeksiyon etkeninin oluşturduğu hastalığın derecesi.
 
Açıklama: Çiçek, kuduz ve tüberküloz etkenlerinin virülansı yüksektir, bu nedenle şiddetli hastalık tablolarına sebep olurlar. Su çiçeği etkeninin virülansı düşüktür, daha hafif hastalık tablolarına sebep olur.
 
Virüs
 
Bir genetik materyali bulunan; hücre zarı, çekirdek, sitoplazma ve organelleri olmayan; yalnızca konak hücre içinde çoğalabilen, bazıları insanda hastalık yapan varlık.
 
Açıklama: COVID-19’un etkeni Koronavirüsler ailesinden SARS-CoV-2 isimli bir virüstür. Virüs kaynaklı hastalıklara antibiyotikler etki etmez. 
 
Zoonoz
 
Hayvanlardan insanlara veya insanlardan hayvanlara doğal koşullar altında bulaşabilen hastalık.
 
Açıklama: Virüs kaynaklı zoonozlar, insanlara direkt (ısırma, kontakt, solunum vb.) veya vektörler (sivrisinek, kene vb.) aracılığıyla bulaşır. Kuduz, domuz gribi ve COVID-19 zoonotik hastalıklara örnek olarak verilebilir.
 
Makele kaynak: sağlıkbakanlığı


Sosyal Medyada Paylaş


İlgili Makaleler