Aşırı Yeme Bozukluğu

Aşırı yeme bozukluğu zorlayıcı aşırı yeme durumudur. Hastalar muazzam miktarda yiyecek yerler ve durduramazlar. Yemek, istenmeyen duygular ve stres için başa çıkma mekanizması olarak kullanılır.

Hastalıklar
02.06.2023
Aşırı Yeme Bozukluğu

Klinik Rehber Tabanlı Bilgi

Son Güncelleme 10 Mayıs • Okuma Süresi: 12 dk

Klinik Bilgi Notu: Bu içerik; psikiyatri, beslenme ve diyetetik ile dahiliye branşlarının klinik yaklaşımları ile güncel uluslararası kılavuzlar dikkate alınarak hazırlanmıştır.
Bu içerik şu kişiler için hazırlanmıştır: Kontrolsüz yeme atakları yaşayan, çok miktarda yiyeceği kısa sürede tükettiğini fark eden ve bu durumdan rahatsızlık duyan kişiler; kilo sorunu, diyabet veya metabolik sendrom gibi sağlık problemleri olup altta yatan bir yeme bozukluğundan şüphelenenler; aşırı yeme bozukluğu tanısı almış hastalar ve yakınları; hastalığın belirtilerini, tedavi seçeneklerini ve ne zaman profesyonel yardım alması gerektiğini merak edenler.

Aşırı yeme bozukluğu (tıbbi adıyla binge-eating disorder), kişinin kontrolünü kaybederek kısa sürede normalden çok daha fazla miktarda yiyecek tükettiği tekrarlayıcı ataklarla karakterize bir yeme bozukluğudur.

Bulimia nervozadan farklı olarak, aşırı yeme ataklarından sonra kusma, laksatif kullanımı veya aşırı egzersiz gibi telafi edici davranışlar görülmez.

Bu nedenle hastalar sıklıkla kilo alır ve obeziteye bağlı sağlık sorunları geliştirir. Tıkınırcasına yeme bozukluğu olarak da bilinen bu durum, toplumda en sık görülen yeme bozukluğudur ancak maalesef sıklıkla fark edilmez ve tedavi edilmez.

Klinik Not: Aşırı yeme bozukluğu, sadece aşırı yemek yeme alışkanlığı değil, ciddi bir ruh sağlığı sorunudur. Genellikle obezite, yüksek tansiyon, diyabet ve kalp hastalığı gibi metabolik komplikasyonlarla birlikte görülür. Erken teşhis ve uygun tedavi ile tam iyileşme mümkündür; ancak tedavi edilmediğinde yıllarca hatta on yıllarca sürebilen kronik bir seyir izleyebilir.

Aşırı Yeme Bozukluğu – Klinik Özet

Aşırı yeme bozukluğunun DSM-5 tanı kriterleri nelerdir?
  • Tekrarlayıcı aşırı yeme atakları: Bir atak, 2 saatlik bir süre içinde herkesin aynı koşulda tüketeceğinden belirgin şekilde daha fazla miktarda yiyecek yeme olarak tanımlanır.
  • Kontrol kaybı hissi: Atak sırasında kişi yemeyi durduramayacağını veya ne kadar yediğini kontrol edemediğini hisseder.
  • Atakla ilişkili üç veya daha fazla durum: Normalden çok daha hızlı yemek yeme, rahatsız edici derecede doyuncaya kadar yeme, fiziksel olarak acıkmadığı halde büyük miktarlarda yemek yeme, yeme miktarından dolayı tek başına yemek yeme (utanma nedeniyle), aşırı yemekten sonra kendini iğrenmiş, depresif veya çok suçlu hissetme.
  • Sıklık: Ataklar, en az üç ay boyunca haftada en az bir kez gerçekleşir.
  • Telafi edici davranış yoktur: Bulimia nervozadan farklı olarak, aşırı yeme ataklarını takiben kusma, laksatif kullanımı, açlık veya aşırı egzersiz gibi uygunsuz telafi edici davranışlar görülmez.
  • Sıkıntı: Aşırı yeme davranışı ile ilgili belirgin sıkıntı mevcuttur.
Toplumda ne kadar yaygındır?
  • Kadınlarda yaşam boyu görülme sıklığı yaklaşık %1-2, erkeklerde %1’den azdır.
  • Ergen kızların %3’ünden fazlası, erkek çocukların ise yaklaşık %1’i etkilenmektedir.
  • Küresel prevalans (2018-2020): yetişkin kadınlarda %0.6-1.8, yetişkin erkeklerde %0.3-0.7 arasındadır.
  • Obezite ile güçlü ilişkisi nedeniyle, kilo verme programlarına katılan hastaların %17-27’sinde aşırı yeme bozukluğu bulunur.
  • Tanı yaşı, anoreksiya nervoza veya bulimia nervozaya kıyasla ortalama olarak daha ileri dönemde (genellikle yetişkinlik) konur.
Aşırı yeme bozukluğunun nedenleri nelerdir?
  • Genetik yatkınlık: Ailesel geçiş gösterebilir; genetik varyasyonlar ve bağırsak mikrobiyomu olası nedenler arasında araştırılmaktadır.
  • Nörobiyolojik faktörler: Beynin ödül sistemi (reward processing), dürtü kontrolü ve duygu düzenleme mekanizmalarında bozulmalar saptanmıştır.
  • Psikososyal faktörler: Stres, travma, çocukluk döneminde duygusal ihmal veya istismar, düşük benlik saygısı, vücut imajı bozukluğu.
  • Diyet yapma öyküsü: Kısıtlayıcı diyetlerin ardından gelişen aşırı yeme atakları tetikleyici olabilir.
Aşırı yeme bozukluğunun eşlik ettiği durumlar (komorbidite)
  • Obezite ve metabolik sendrom: Aşırı yeme bozukluğu en sık fazla kilolu veya obez bireylerde görülür ve aşırı kalori alımına katkıda bulunur.
  • Depresyon ve anksiyete bozuklukları: Hastaların önemli bir kısmında eşlik eden duygu durum bozuklukları bulunur.
  • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB): Aşırı yeme bozukluğu, DEHB ile sık birliktelik gösterir.
  • Tip 2 diyabet: Obezite zemininde gelişen insülin direnci ve diyabet riski belirgin artar.
  • Kardiyovasküler hastalık risk faktörleri: Hipertansiyon, dislipidemi, metabolik sendrom sık görülür.

1. Aşırı yeme bozukluğunun belirtileri ve klinik özellikleri

Belirti / Özellik Açıklama
Kontrol kaybıyla yeme Atak sırasında kişi yemeyi bırakamayacağını veya ne kadar yediğini kontrol edemediğini hisseder. Bu his, aşırı yeme bozukluğunun temel özelliğidir.
Çok hızlı yeme Normalden çok daha hızlı bir tempoda yemek yeme, genellikle diğer kişilerin fark edeceği şekilde.
Rahatsız edici doyma noktasına kadar yeme Fiziksel olarak rahatsız edici derecede doyuncaya kadar yemek yeme, ağrı hissedebilirler.
Acıkmadan yeme Fiziksel olarak aç olmadığı halde büyük miktarlarda yiyecek tüketme.
Utandığı için yalnız yeme Ne kadar yediğinden utandığı için başkalarının yanında yemekten kaçınır, yalnız başına gizlice yer.
Suçluluk ve iğrenme hissi Atak sonrasında kendini iğrenmiş, depresif veya çok suçlu hisseder.
Telafi edici davranış yokluğu Atakları takiben kusma, laksatif kullanımı, aşırı egzersiz veya açlık gibi telafi edici davranışlar görülmez.

2. Aşırı yeme bozukluğunun neden olduğu sağlık sorunları

Sağlık sorunu Açıklama
Obezite Aşırı kalori alımına bağlı olarak hastaların çoğunluğunda fazla kilo veya obezite gelişir. Şiddetli obezite ile aşırı yeme bozukluğu arasında güçlü ilişki vardır.
Tip 2 diyabet Obeziteye bağlı insülin direnci ve tip 2 diyabet riski belirgin şekilde artar.Aşırı yeme bozukluğu olan bireylerde diyabet gelişme riski yüksektir.
Hipertansiyon Kan basıncı yüksekliği sık görülen bir komplikasyondur, kardiyovasküler riski artırır.
Dislipidemi (yüksek kolesterol) Yüksek kolesterol ve trigliserid seviyeleri, kalp hastalığı ve inme riskini artırır.
Kardiyovasküler hastalık Hipertansiyon, diyabet ve obezite birlikteliği kalp krizi, kalp yetmezliği ve inme riskini artırır.
Gastrointestinal sorunlar Şişkinlik, karın ağrısı, hazımsızlık, kabızlık, reflü gibi sindirim sistemi şikayetleri yaygındır.
Osteoartrit ve eklem sorunları Fazla kilo nedeniyle eklemlere binen yük artar, osteoartrit (kireçlenme) riski yükselir.
Uyku apnesi Obeziteye bağlı olarak gelişen solunum durması atakları, uyku kalitesini bozar.

3. Aşırı yeme bozukluğunun tedavi yöntemleri

Uluslararası kılavuzlara göre, aşırı yeme bozukluğunun tedavisinde psikoterapi birinci basamak tedavi olarak önerilmektedir.

Farmakolojik tedavi ise genellikle psikoterapiye ek olarak veya psikoterapiye yanıt alınamayan durumlarda kullanılır.

  • Bilişsel davranışçı terapi (CBT) – altın standart: Aşırı yeme bozukluğuna özgü BDT, en fazla kanıt düzeyine sahip psikoterapi yöntemidir. Yeme düzenini düzenlemeyi, tetikleyici düşünce ve duyguları tanımayı ve başa çıkma becerileri geliştirmeyi hedefler. BDT, yeme ataklarını önemli ölçüde azaltır ve iyileşme oranlarında artış sağlar.Tedavi bireysel veya grup olarak uygulanabilir.
  • Kişilerarası psikoterapi (IPT): Kişilerarası ilişkilerdeki sorunların yeme davranışını nasıl etkilediğine odaklanır. Aşırı yeme bozukluğu tedavisinde etkili olduğu gösterilmiştir.
  • Diyalektik davranış terapisi (DBT): Duygu düzenleme ve stres toleransı becerilerini geliştirmeyi hedefler; duygusal tetikleyicilerle yeme arasındaki ilişkide etkilidir.
  • İlaç tedavisi: FDA onaylı tek ilaç lisdexamfetamin (Vyvanse)‘dir. Yeme ataklarının sıklığını azaltır. Ortak yan etkiler: hızlı kalp atışı, uykusuzluk, ağız kuruluğu, iştah azalması, kabızlık, anksiyete. Bağımlılık riski nedeniyle dikkatli kullanılmalıdır.SSRI grubu antidepresanlar (fluoksetin, sertralin) da atak sıklığını azaltmada etkili olabilir ve özellikle eşlik eden depresyon veya anksiyete varlığında tercih edilir. FDA onaylı olmasa da topiramat (antiepileptik) bazı klinik çalışmalarda aşırı yeme ataklarını azalttığı gösterilmiştir, ancak yan etkileri nedeniyle sınırlı kullanılır.
  • Beslenme danışmanlığı/ağırlık yönetimi: Kayıtlı diyetisyen tarafından düzenli, dengeli ve kısıtlayıcı olmayan bir beslenme planı oluşturulması. Bazı durumlarda aşırı yeme tedavisi, kilo yönetimi programından önce tamamlanmalıdır; bazı durumlarda ise kombine edilebilir.
  • Dijital/sanal tedaviler: BDT temelli kendi kendine yardım uygulamaları ve çevrimiçi programlar (Overcoming Bulimia Online gibi) bazı hastalarda etkili bulunmuştur.

4. Aşırı yeme bozukluğu nasıl teşhis edilir?

Doğru tanı için bir ruh sağlığı uzmanına başvurulmalıdır. Uzman, yeme alışkanlıkları, tüketilen yiyecek miktarları, kontrol kaybı hissi ve yeme davranışına eşlik eden duygular hakkında detaylı bir değerlendirme yapar. Tanıda kullanılabilecek tarama araçları:

  • SCOFF anketi: Kısa ve etkili bir tarama aracıdır. İki veya daha fazla “evet” yanıtı yeme bozukluğu açısından pozitif kabul edilir. Sorular: Kendinizi rahatsız edici derecede tok hissettiğinizde kendinizi hasta ediyor musunuz? Ne kadar yediğiniz üzerinde kontrolü kaybettiğinizden endişeleniyor musunuz? Son üç ayda 6 kilodan fazla kaybettiniz mi? Başkaları çok zayıf olduğunuzu söylediğinde kendinizi şişman mı hissediyorsunuz? Yemeğin hayatınızı domine ettiğini söylemek doğru olur mu?.
  • Yeme alışkanlığı değerlendirmesi: Aşırı yeme ataklarının sıklığı, süresi, tetikleyicileri ve atak sırasındaki duygusal durum sorgulanır.
  • Dahiliye veya aile hekimi: Eşlik eden sağlık sorunlarını (obezite, diyabet, hipertansiyon, dislipidemi) takip eder ve tedavi eder.

6. Ne zaman yardım almalısınız?

Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir:

  • Sık sık kontrolünüz dışında büyük miktarlarda yemek yediğinizi fark ediyorsanız.
  • Aşırı yeme ataklarınız haftada en az bir kez tekrarlıyorsa ve bu durum üç aydan uzun sürüyorsa.
  • Yeme davranışınız nedeniyle kendinizi suçlu, iğrenmiş veya depresif hissediyorsanız.
  • Kilonuzun sağlığınızı olumsuz etkilediğini düşünüyorsanız (yüksek tansiyon, nefes darlığı, eklem ağrıları, yüksek kan şekeri).
  • Yeme alışkanlıklarınız sosyal yaşamınızı, iş/okul performansınızı etkiliyorsa.

7. Sık Sorulan Sorular (SSS)

Soru: Aşırı yeme bozukluğu ile bulimia arasındaki temel fark nedir?
Cevap: Her ikisinde de aşırı yeme atakları görülür. Ancak bulimia nervozada atakları takiben kusma, laksatif kullanımı, aşırı egzersiz veya açlık gibi telafi edici davranışlar vardır. Aşırı yeme bozukluğunda ise bu tür telafi davranışları yoktur.Bu nedenle aşırı yeme bozukluğu olan kişiler sıklıkla kilo alırken, bulimia hastaları genellikle normal kiloda kalır veya kilo dalgalanmaları yaşar.
Soru: Aşırı yeme bozukluğu tamamen tedavi edilebilir mi?
Cevap: Evet, uygun tedavi ile tam iyileşme mümkündür. Bilişsel davranışçı terapi (BDT), özellikle yeme bozukluğuna yönelik uygulandığında yüksek başarı oranlarına sahiptir. Erken teşhis ve tedavi, iyileşme şansını artırır. Tedavi edilmediğinde kronikleşebilir ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Soru: Sadece arada sırada çok yemek yemem aşırı yeme bozukluğu olduğum anlamına gelir mi?
Cevap: Hayır. Herkes zaman zaman fazla yiyebilir. Aşırı yeme bozukluğu tanısı için atakların tekrarlayıcı (en az haftada bir) ve üç ay veya daha uzun süreli olması ve kontrol kaybı hissi ile birlikte kişide belirgin sıkıntıya yol açması gerekir.
Soru: Aşırı yeme bozukluğu olan birine nasıl yardım edebilirim?
Cevap: Yargılamadan, suçlamadan dinleyin. “Neden yiyorsun?” veya “Kendini tut” gibi yorumlar yapmayın. Profesyonel yardım almasını teşvik edin. Kilo verme baskısı yapmak durumu daha da kötüleştirebilir. Ona, yalnız olmadığını ve bu durumun tedavi edilebilir olduğunu hatırlatın.

8. Güncel klinik kılavuzlar neler söylüyor?

American Psychiatric Association (APA) 2023 Kılavuzu: Aşırı yeme bozukluğu olan yetişkinler, yeme bozukluğu odaklı bilişsel davranışçı terapi veya kişilerarası terapi ile tedavi edilmeli (bireysel veya grup). Farmakoterapi tercih eden veya psikoterapiye yanıt vermeyen yetişkinler için antidepresan veya lisdexamfetamin önerilmektedir.

National Institute for Health and Care Excellence (NICE) NG69 Kılavuzu: Psikolojik tedaviler tüm yeme bozuklukları için birincil müdahaledir. İlaç tedavisi tek başına önerilmez; psikolojik tedaviye ek olarak kullanılabilir. Erken müdahale ve uzman toplum temelli yeme bozukluğu hizmetleri vurgulanmaktadır.

Uluslararası Kılavuz (Nature Reviews Disease Primers, 2022): Psikoterapi birinci basamak tedavi olarak önerilmektedir. Aşırı yeme bozukluğunun altında yatan nörobiyolojik mekanizmalar (ödül işleme, dürtü kontrolü, duygu düzenleme) yeni tedavi yaklaşımları için hedef oluşturmaktadır.

9. Kaynaklar

  • American Psychiatric Association (APA) – Practice Guideline for the Treatment of Patients with Eating Disorders
  • National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Eating Disorders: Recognition and Treatment (NG69)
  • National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) – Binge Eating Disorder Diagnosis & Treatment
  • Merck Manual Professional Edition – Binge-Eating Disorder
  • InsideOut Institute – Physical and Psychological Effects of Binge Eating Disorder
  • Nature Reviews Disease Primers – Binge Eating Disorder (2022)

Aşırı yeme bozukluğunda umutlu olun – Unutmayın

Aşırı yeme bozukluğu, tedavi edilebilir bir ruh sağlığı sorunudur. Günümüzde etkili psikoterapi yöntemleri (bilişsel davranışçı terapi) ve gerektiğinde ilaç tedavisi ile hastaların büyük bir kısmı iyileşmekte ve sağlıklı bir beslenme düzenine kavuşmaktadır. Erken teşhis, tedavi başarısını artıran en önemli faktördür. Kendinizde veya bir yakınınızda bu belirtileri fark ediyorsanız, utanmayın ve vakit kaybetmeden bir psikiyatri veya psikoloji uzmanına danışın. Unutmayın, yalnız değilsiniz ve yardım almak bir güç işaretidir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi veya psikiyatrik tavsiye niteliği taşımaz. Aşırı yeme bozukluğu şüpheniz varsa mutlaka bir psikiyatri veya psikoloji uzmanına başvurun. Tedaviyi kendi başınıza bırakmayın veya değiştirmeyin.

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.