Damar iltihabı sandığınızdan farklı olabilir: Vaskülit türleri ve işaretleri
Damar iltihabı sandığınızdan farklı olabilir. Vaskülit türleri, belirtileri ve hangi organları etkilediği hakkında bilinmesi gerekenler.
REKLAM ALANI
Klinik Rehber Tabanlı Bilgi
7 Mayıs 2026 • Okuma Süresi: 14 dk
Klinik Bilgi Notu: Bu içerik; romatoloji, dahiliye, nöroloji, dermatoloji ve nefroloji branşlarının klinik yaklaşımları ile Avrupa Romatoloji Derneği (EULAR) 2025, İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) 2025, Türk Romatoloji Derneği (TRD) 2025 ve güncel kılavuzlar dikkate alınarak hazırlanmıştır.
Bu içerik şu kişiler için hazırlanmıştır: Açıklanamayan ateş, eklem ağrısı, cilt döküntüsü, uyuşukluk, karın ağrısı, kanlı idrar gibi şikayetleri olup “Acaba damar iltihabı (vaskülit) olabilir mi?” diye düşünenler; farklı vaskülit türlerini (büyük, orta, küçük damar) ve her birinin uyarıcı işaretlerini öğrenmek isteyenler; tanı ve tedavi süreçlerini merak eden herkes için hazırlanmıştır.
Vaskülit, kan damarlarının duvarında inflamasyon (iltihap) ile karakterize, nadir görülen ancak ciddi sonuçlara yol açabilen bir hastalık grubudur.
Damar iltihabı, etkilenen damarın boyutuna (büyük, orta, küçük), tutulum bölgesine ve altta yatan nedene göre farklı tiplere ayrılır. Belirtileri de tutulan damara bağlı olarak cilt döküntüsünden organ yetmezliğine kadar değişebilir.
Bu rehberde, vaskülit türlerini (büyük damar vaskülitleri, ANCA ilişkili vaskülitler, IgA vasküliti gibi), her bir türün kendine özgü uyarıcı işaretlerini, tanıda kullanılan yöntemleri ve güncel tedavi yaklaşımlarını kılavuzlar eşliğinde anlatacağız.
Klinik Not – Vaskülit nadirdir, ancak erken tanı hayat kurtarır. EULAR verilerine göre vaskülitlerin insidansı 100.000’de 10-20 civarındadır. En sık görüleni IgA vasküliti (Henoch-Schönlein purpurası) ve ANCA ilişkili vaskülitlerdir (granülomatöz polianjiit, mikroskobik polianjiit). Tedavi edilmeyen vaskülit, kalıcı organ hasarına yol açabilir.
Vaskülit (Damar İltihabı) – Klinik Özet
Damar boyutuna göre vaskülit türleri nelerdir?
- Büyük damar vaskülitleri: Dev hücreli arterit (temporal arterit), Takayasu arteriti. Aort ve ana dallarını tutar.
- Orta damar vaskülitleri: Poliarteritis nodoza (PAN), Kawasaki hastalığı. Renal, koroner, mezenterik arterler.
- Küçük damar vaskülitleri: ANCA ilişkili vaskülitler (granülomatöz polianjiit, mikroskobik polianjiit, eozinofilik granülomatöz polianjiit), IgA vasküliti (Henoch-Schönlein), kriyoglobulinemik vaskülit, anti-GBM hastalığı.
- Değişken damar boyutu: Behçet hastalığı, Cogan sendromu.
Her vaskülit tipinde hangi uyarıcı işaretler görülür?
- Dev hücreli arterit: 50 yaş üstü, yeni başlayan şiddetli baş ağrısı, çiğneme ile çene ağrısı, geçici görme kaybı, sedimantasyon (ESR) >100 mm/saat.
- Takayasu arteriti: 40 yaş altı kadınlarda kolda nabız alınamaması, tansiyon farkı, ateş, halsizlik, baş dönmesi.
- PAN (Poliarteritis nodosa): Ateş, kilo kaybı, yaygın kas-eklem ağrısı, morumsu cilt döküntüsü (livedo retikülaris), nöropati (eldiven-çorap tarzı uyuşma), testis ağrısı.
- ANCA ilişkili vaskülitler: Kanlı burun akıntısı (sinüzit), akciğer nodülleri, kanlı balgam, hematüri (kanlı idrar), glomerülonefrit, orta kulak iltihabı.
- IgA vasküliti (çocuklarda sık): Alt ekstremitelerde (kalça, bacak) ele gelen morumsu döküntü, karın ağrısı, eklem ağrısı, kanlı dışkı.
Vaskülit tanısında hangi testler yapılır?
- Anormal derecede yüksek sedimentasyon (ESR) ve C-reaktif protein (CRP).
- Tam kan sayımı (lökositoz, trombositoz, anemi).
- ANCA (anti-nötrofil sitoplazmik antikor) testi (c-ANCA, p-ANCA).
- Anti-dsDNA, ANA, RF, kriyoglobulin, kompleman düzeyleri.
- İdrar analizi (eritrosit, protein).
- Görüntüleme: Temporal arter ultrasonu, MR anjiyografi, PET-CT (büyük damar vaskülitleri), toraks BT (ANCA ilişkili).
- Kesin tanı için: doku biyopsisi (temporal arter, deri, böbrek, sinir).
Vaskülit tedavisinde hangi ilaçlar kullanılır?
- Glukokortikoidler (yüksek doz prednizolon, intravenöz metilprednizolon): Birinci basamak, inflamasyonu hızla baskılar.
- Siklofosfamid: ANCA ilişkili vaskülitlerde, organ tehdit eden tutulumda indüksiyon tedavisi.
- Rituksimab (anti-CD20): ANCA ilişkili vaskülitlerde etkili, siklofosfamide alternatif.
- Metotreksat, azatioprin, mikofenolat mofetil: İdame tedavisinde.
- Tocilizumab (anti-IL6): Dev hücreli arteritte, Takayasu arteritinde.
- Plazmaferez (plazma değişimi): Anti-GBM hastalığı, ağır ANCA ilişkili vaskülitte.
1. Büyük damar vaskülitleri: Dev hücreli arterit ve Takayasu arteriti
| Özellik | Dev hücreli arterit (Temporal arterit) | Takayasu arteriti (Nabızsız hastalık) |
|---|---|---|
| Yaş dağılımı | 50 yaş üstü (ortalama 70) | 40 yaş altı (ortalama 30), kadın > erkek |
| Sık belirtiler | Şiddetli baş ağrısı, çiğneme ağrısı (claudicatio mandibula), geçici görme kaybı, halsizlik | Kolda nabızsızlık, kan basıncı farkı, baş dönmesi, bayılma, göğüs ağrısı, ateş |
| Tanı | Temporal arter ultrasonu veya biyopsi | MR anjiyografi, PET-CT |
| Tedavi | Yüksek doz kortikosteroid, tocilizumab | Kortikosteroid, metotreksat, anti-TNF |
2. Orta damar vaskülitleri: Poliarteritis nodoza (PAN) ve Kawasaki
Poliarteritis nodoza (PAN): Orta ve küçük çaplı arterlerin nekrotizan vaskülitidir. Ateş, kilo kaybı, halsizlik, kas-eklem ağrıları, livedo retikülaris (morumsu döküntü), mononöritis multipleks (ani elde-ayakta düşme, uyuşma), karın ağrısı, kanlı idrar. Tanıda anjiyografi (mikroanevrizmalar) veya doku biyopsisi. Tedavide kortikosteroid ve siklofosfamid.
Kawasaki hastalığı: Çocukluk çağının en sık orta damar vasküliti. Ateş >5 gün, konjonktivit, ağızda kızarıklık, döküntü, lenfadenopati, el-ayak şişliği. Koroner arter anevrizması riski nedeniyle intravenöz immünglobulin ve aspirin hayat kurtarıcıdır.
3. Küçük damar vaskülitleri: ANCA ilişkili vaskülitler ve IgA vasküliti
ANCA ilişkili vaskülitler (AVV): Mikroskobik polianjiit (MPA), granülomatöz polianjiit (GPA, eski adı Wegener), eozinofilik granülomatöz polianjiit (EGPA, Churg-Strauss). Ortak özellikler: Nekrotizan glomerülonefrit (hematüri, proteinüri, böbrek yetmezliği), akciğer bulguları (hemoptizi, nodüller), üst solunum yolu bulguları (sinüzit, otit). ANCA (c-ANCA/PR3 veya p-ANCA/MPO) pozitif. Tedavide indüksiyon (siklofosfamid veya rituksimab + kortikosteroid) ve idame (azatioprin, rituksimab, metotreksat).
IgA vasküliti (Henoch-Schönlein purpurası): En sık çocuklarda görülür. Karakteristik palpabl purpura (alt ekstremitelerde ele gelen morluklar), artrit, karın ağrısı, kanlı dışkı, böbrek tutulumu (hematüri). Çoğu kendini sınırlar; böbrek tutulumunda kortikosteroid, mikofenolat mofetil.
4. Vaskülit tedavisinde güncel yaklaşım
- Aktif, organ tehdit eden vaskülitte indüksiyon tedavisi: Kortikosteroid + siklofosfamid veya rituksimab.
- Remisyon sağlandıktan sonra idame tedavisi: Azatioprin, metotreksat, rituksimab.
- Büyük damar vaskülitlerinde: Kortikosteroid + tocilizumab (dev hücreli arterit), anti-TNF (Takayasu).
- Plazmaferez: Anti-GBM hastalığı, ağır ANCA ilişkili vaskülit ve diffüz alveolar hemorajide.
- Hastaların takibi: Remisyonun belirtileri (semptomların kaybolması, sedimantasyon/CRP normalleşmesi, ANCA titreleri (ancak relapsı tek başına göstermez).
5. Vaskülit – Sık Sorulan Sorular (SSS)
❓ Vaskülit bulaşıcı mıdır? Hayır, vaskülit bulaşıcı bir hastalık değildir. Otoimmün bir süreç sonucu gelişir ancak bazı viral enfeksiyonlar (Hepatit B, Hepatit C, HIV, parvovirüs B19) vasküliti tetikleyebilir.
❓ Vaskülit tamamen iyileşir mi? Bazı vaskülit türleri (IgA vasküliti, Kawasaki) tek atak geçirir ve kalıcı sekel bırakmadan iyileşebilir. ANCA ilişkili vaskülitler, PAN, büyük damar vaskülitleri kronik seyirlidir; remisyon sağlanabilir ancak nüks riski yüksektir, uzun süreli takip ve idame tedavi gerekir.
❓ Vaskülit tanısı ne zaman konur? Genellikle açıklanamayan ateş, yüksek sedimantasyon/CRP, çoklu organ tutulumu (cilt, böbrek, akciğer, sinir) varlığında düşünülür. Kesin tanı için doku biyopsisi veya anjiyografi gerekir.
❓ Vaskülitte hangi uzman doktor takip eder? Vaskülit hastaları romatoloji uzmanı tarafından takip edilmelidir. Organ tutulumuna göre nefroloji, göğüs hastalıkları, nöroloji, kardiyoloji, dermatoloji ve fizik tedavi bölümleri de devreye girer. Multidisipliner izlem hayati önem taşır.
6. Klinik Kılavuzlar Ne Diyor?
EULAR 2025 Vaskülit Kılavuzu: ANCA ilişkili vaskülitlerde indüksiyon tedavisinde siklofosfamid veya rituksimab eşit derecede etkilidir. Organ tehdit eden tutulumda (böbrek, akciğer) intravenöz siklofosfamid tercih edilir. Remisyon indüksiyonundan sonra idame tedavi 18-24 ay sürdürülmelidir. Dev hücreli arteritte yüksek doz kortikosteroid (40-60 mg prednizolon/gün) ilk seçenek, tocilizumab refrakter vakalarda eklenir.
NHS (2025): Vaskülit tanısı alan hastaların yılda en az bir kez romatoloji ve nefroloji tarafından değerlendirilmesi, kan basıncı, idrar analizi, serum kreatinin ve inflamatuar belirteçlerin izlenmesi önerilir. Aşılamalar (influenza, zatürre, zona) bağışıklık baskılayıcı tedavi öncesi yapılmalıdır.
Türk Romatoloji Derneği (2025): Ülkemizde Behçet hastalığı sık görülmektedir. Behçet vasküliti, diğer vaskülitlerden farklı olarak hem arter hem ven tutulumu, oral aft, genital ülser, göz tutulumu (üveit), papülopüstüler döküntü ile karakterizedir. Tedavi, tutulan organa göre değişir (kortikosteroid, kolşisin, anti-TNF, interferon).
7. Kaynaklar
- Avrupa Romatoloji Derneği (EULAR). Recommendations for the management of large vessel vasculitis. 2025.
- EULAR. Management of ANCA-associated vasculitis guideline. 2025.
- NHS UK. Vasculitis. 2025.
- Türk Romatoloji Derneği. Behçet Hastalığı Tanı ve Tedavi Kılavuzu. 2025.
- Orphanet – Vasculitis overview (EMA). 2025.
- British Society for Rheumatology. Vasculitis standards of care. 2025.
Vaskülit – Zaman kaybetmeden romatolojiye başvurmanız gereken durumlar
Aşağıdaki belirtilerden bir veya birkaçı varsa vakit kaybetmeden bir romatoloji uzmanına başvurun:
- Sebebi bulunamayan, uzun süreli (3-4 hafta) ateş.
- Ciltte ele gelen morumsu döküntü (palpabl purpura).
- Ani gelişen el-ayak uyuşması, düşük ayak, elde pençeleşme (mononöritis).
- Kanlı idrar (hematüri), köpüklü idrar (proteinüri), böbrek fonksiyonlarında bozulma.
- Kolda nabızsızlık, tansiyon farklılığı, 40 yaş altında inme.
- 50 yaş üstü yeni başlayan, gece uykudan uyandıran şiddetli baş ağrısı + çiğneme ağrısı + görme bulanıklığı.
Erken tanı ve tedavi, kalıcı organ hasarını (körlük, böbrek yetmezliği, nörolojik defisit) önlemede en önemli faktördür.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Vaskülit şüphesi veya tanısı olan bireyler mutlaka bir romatoloji uzmanına başvurmalıdır. İlaç tedavileri doktor kontrolünde yapılmalı, doz ve süre değişiklikleri asla kendiliğinden uygulanmamalıdır.
REKLAM ALANI
BENZER KONULAR
Göz altı morlukları sadece uykusuzluktan kaynaklanmaz. Demir eksikliği, alerji ve dolaşım problemleri de morluğu artırabilir. Uzmanlar en önemli nedenleri açıkladı.
Bağırsak kanseri nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavi yöntemleri hakkında detaylı bilgi. Erken teşhisin önemi ve korunma yolları. Bağırsak kanseri tarama...
Organizmada kontrölsüz büyümesi ile oluşan hastalık, genel olarak kanser olarak adlandırılır.
Zona (Herpes Zoster) nedir, hangi belirtilerle ortaya çıkar ve evde neler yapılabilir? Aşı, ağrıyı ve tekrarı azaltmada etkili olabilir.
Sırt ağrısını hafifletmek için en etkili esneme hareketleri. Ağrılarınızı azaltın, esnekliğinizi artırın ve daha sağlıklı bir sırt için egzersizlere başlayın.
Baş ve boyun kanserinde beslenme sadece destek değil, tedavinin gidişatını değiştirebiliyor—yeni kılavuz kritik detayları ortaya koydu.