Asiklovir nedir, Asiklovir yan etkileri, ne işe yarar?

Asiklovir bir antiviral ilaçtır. Herpes virüsünün vücutta büyümesini ve yayılmasını yavaşlatır. Herpesi iyileştirmez, ancak enfeksiyon semptomlarını azaltabilir.

İlaç
16.06.2023
Asiklovir nedir, Asiklovir yan etkileri, ne işe yarar?

Klinik Rehber Tabanlı Bilgi

Son Güncelleme 16 Mayıs 2026 • Okuma Süresi: 13 dk

Klinik Bilgi Notu: Bu içerik; enfeksiyon hastalıkları, dermatoloji ve farmakoloji branşlarının klinik yaklaşımları ile güncel uluslararası kılavuzlar dikkate alınarak hazırlanmıştır.
Bu içerik şu kişiler için hazırlanmıştır: Asiklovir (Zovirax) kullanan veya kullanmayı düşünen hastalar; herpes simpleks (uçuk, genital herpes), suçiçeği, zona (herpes zoster) tedavisi görenler; ilacın yan etkilerini, etki mekanizmasını, dozajını, ilaç etkileşimlerini ve hangi durumlarda dikkatli olunması gerektiğini merak edenler.

Asiklovir, herpes virüs ailesine karşı etkili sentetik bir nükleozid analogu antiviral ilaçtır. Herpes simpleks virüs (HSV) tip 1 ve 2, varisella-zoster virüs (VZV) ve Epstein-Barr virüs (EBV) gibi virüslerin neden olduğu enfeksiyonların tedavisinde ve önlenmesinde kullanılır.

Asiklovir, virüs replikasyonunu seçici olarak inhibe eder; sağlıklı hücrelere toksisitesi düşüktür. İlaç, oral (tablet, kapsül, süspansiyon), intravenöz (damar yolu) ve topikal (krem, merhem) formülasyonlarda mevcuttur.

, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Temel İlaçlar Listesi’nde yer almaktadır. Özellikle immün yetmezliği olan hastalarda (HIV, organ nakli) ciddi herpes enfeksiyonlarının tedavisinde hayati öneme sahiptir.

Klinik Not: Asiklovir, herpes virüslerinin neden olduğu enfeksiyonlarda etkili olmasına rağmen, virüsü vücuttan tamamen temizlemez; latent (sessiz) dönemdeki virüs üzerine etkisi yoktur. Bu nedenle, tedavi sonrasında hastalığın tekrarlaması mümkündür. Uzun süreli supresif tedavi (örneğin genital herpesin tekrarlamasını önlemek için) doktor kontrolünde uygulanabilir. Ayrıca, asiklovire dirençli herpes suşları (özellikle immün yetmezliği olan hastalarda) gelişebilir; bu durumda alternatif ilaçlar (famsiklovir, valasiklovir, foskarnet) kullanılır.

Asiklovir – Klinik Özet

Asiklovir nedir ve nasıl çalışır?
  • Tanım: Asiklovir, bir nükleozid analogu antiviral ilaçtır. Guaninin sentetik bir türevidir.
  • Etki mekanizması: Virüs enfekte hücrelerinde, viral timidin kinaz enzimi tarafından asiklovir monofosfata dönüştürülür. Hücresel enzimler tarafından asiklovir trifosfata dönüştürülen ilaç, viral DNA polimerazı inhibe eder ve viral DNA zincirine eklenerek zincir sonlanmasına (chain termination) neden olur. Sağlıklı hücrelerde aktivasyon düşüktür, bu nedenle seçici toksisite gösterir.
  • Farmakokinetik: Oral biyoyararlanım düşüktür (%10-20). Yarı ömrü yaklaşık 3 saattir. Aktif metaboliti yoktur; esas olarak böbreklerden (glomerüler filtrasyon ve tübüler sekresyon) değişmeden atılır.
Asiklovir hangi durumlarda kullanılır?
  • Herpes simpleks enfeksiyonları (HSV-1 ve HSV-2):
    • Genital herpes (ilk atak ve tekrarlayan atak tedavisi).
    • Oral herpes (soğuk yarası, uçuk).
    • Herpes labialis (dudak uçuğu) – topikal form.
    • Herpes keratokonjonktivit (göz enfeksiyonu) – topikal oftalmik merhem.
    • Herpes ensefaliti (intravenöz asiklovir – hayat kurtarıcı).
  • Varisella-zoster virüs (VZV) enfeksiyonları:
    • Suçiçeği (varicella) – özellikle immün yetmezliği olanlarda ve yetişkinlerde şiddetli seyreder.
    • Zona (herpes zoster) – akut dönem tedavisi, postherpetik nevralji riskini azaltır.
  • Epstein-Barr virüs (EBV) enfeksiyonları: Ciddi veya komplike enfeksiyöz mononükleozda sınırlı fayda.
  • Profilaksi (önleme): İmmün yetmezliği olan hastalarda (organ nakli, kemoterapi, HIV) herpes enfeksiyonlarının önlenmesinde.
Asiklovir’in yan etkileri nelerdir?
  • Oral asiklovir (tablet, süspansiyon) için yaygın (≥1/100 ila <1/10): Bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı, baş ağrısı, baş dönmesi, yorgunluk, deri döküntüsü.
  • Topikal asiklovir (krem, merhem) için yaygın: Uygulama yerinde yanma, batma, kuruluk, kaşıntı.
  • Yaygın olmayan (≥1/1000 ila <1/100): Ürtiker, alopesi (saç dökülmesi), karaciğer enzim yüksekliği (geçici), hiperbilirubinemi.
  • Seyrek (≥1/10.000 ila <1/1000): Anafilaktik reaksiyon, Stevens-Johnson sendromu (nadir), akut böbrek yetmezliği (özellikle yüksek doz intravenöz, dehidratasyon veya nefrotoksik ilaçlarla birlikte kullanıldığında), nörolojik toksisite (konfüzyon, halüsinasyon, ajitasyon, tremor, letarji) – özellikle yaşlılarda ve böbrek yetmezliğinde daha sık.
  • İntravenöz asiklovir: Nefrotoksisite (kristalüri, böbrek yetmezliği) riski daha yüksektir. Bol sıvı desteği (hidrasyon) ve yavaş infüzyon (1 saatten uzun) ile önlenir.
Asiklovir dozajı ve uygulama şekli (yetişkinler)
  • Genital herpes (ilk atak): 200 mg günde 5 kez (4 saatte bir, gece dozu atlanarak) veya 400 mg günde 3 kez, 7-10 gün.
  • Genital herpes (tekrarlayan atak): 200 mg günde 5 kez veya 400 mg günde 3 kez, 5 gün.
  • Genital herpes supresyonu (tekrarlamayı önleme): 400 mg günde 2 kez, veya 200 mg günde 2-3 kez (uzun süreli, genellikle 1 yıl).
  • Zona (herpes zoster): 800 mg günde 5 kez (4 saatte bir), 7 gün.
  • Suçiçeği (varisella) – yetişkin ve adolesan (12 yaş üzeri): 800 mg günde 4 kez, 5 gün.
  • Topikal (dudak uçuğu): Günde 5 kez, 4 gün (etki sınırlıdır, oral asiklovir daha etkilidir).
  • Herpes ensefaliti (IV): 10 mg/kg her 8 saatte bir, 14-21 gün (hastane yatışı).
  • Böbrek yetmezliğinde doz ayarlaması: Kreatinin klerensine göre doz azaltılmalıdır (30 mL/dak altında her 12 saatte bir, 10 mL/dak altında her 24 saatte bir).
Kimler asiklovir kullanmamalıdır? (Kontrendikasyonlar)
  • Asiklovir veya valasiklovire aşırı duyarlılık (alerji) öyküsü.
  • Şiddetli böbrek yetmezliği (kreatinin klerensi <10 mL/dak) – intravenöz kullanımda kontrendike; oral doz ayarlanabilir ancak dikkatli.
  • Dehidratasyon, elektrolit bozukluğu (nefrotoksisite riski artar).
  • Topikal formda: göz mukozasına uygulanmamalıdır (göz için ayrı oftalmik merhem vardır).
Asiklovir ilaç etkileşimleri nelerdir?
  • Probenesid: Asiklovirin renal tübüler sekresyonunu inhibe ederek plazma konsantrasyonunu artırır; toksisite riski (özellikle nörolojik) artar.
  • Siklofosfamid, takrolimus, vankomisin, aminoglikozidler (gentamisin, tobramisin): Nefrotoksisite riski artar; birlikte kullanımda böbrek fonksiyonu ve asiklovir düzeyi izlenmelidir.
  • Zidovudin (AZT): Kombinasyonu letarji ve konfüzyon gibi nörolojik yan etkileri artırabilir.
  • Aşılar (canlı aşılar): Asiklovir, canlı aşılara (MMR, suçiçeği, zona) yanıtı azaltabilir. Suçiçeği veya zona aşısı yaptırmadan önce asiklovir kesilmelidir (en az 14 gün ara).
Kırmızı bayraklar – Ne zaman acilen doktora başvurulmalı?
  • Şiddetli alerjik reaksiyon: Nefes darlığı, yüz/dil/boğazda şişme, kurdeşen, döküntü.
  • Nörolojik toksisite belirtileri: Konfüzyon, halüsinasyon (görme/işitme), ajitasyon, tremor, nöbet, konuşma bozukluğu.
  • Böbrek yetmezliği belirtileri: İdrar miktarında azalma, ayak bileklerinde şişlik, yorgunluk, bulantı, kusma.
  • Şiddetli deri döküntüsü, kabarcıklar, soyulma (Stevens-Johnson sendromu şüphesi).
  • Yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, fotofobi, ense sertliği (menenjit ensefalit belirtileri).

Asiklovir endikasyonları ve dozaj şemaları – Karşılaştırmalı tablo

Endikasyon Yetişkin dozu (oral) Tedavi süresi Notlar
Genital herpes (ilk atak) 200 mg günde 5 kez veya 400 mg günde 3 kez 7-10 gün Lezyonlar kuruyana kadar
Genital herpes (tekrarlayan) 200 mg günde 5 kez veya 400 mg günde 3 kez 5 gün Prodromal dönemde başlanırsa daha etkili
Herpes supresyonu 400 mg günde 2 kez 6-12 ay (uzun süreli) Yılda 6’dan fazla atak varsa
Zona (herpes zoster) 800 mg günde 5 kez 7 gün Döküntü başladıktan 72 saat içinde başlanmalı
Suçiçeği (yetişkin) 800 mg günde 4 kez 5 gün Ağır vakalarda (pnömoni) IV tedavi

Asiklovir ve gebelik, emzirme, pediatrik kullanım

Asiklovir gebelik kategorisi B’dir (hayvan çalışmalarında risk gösterilmemiş, insan çalışmaları yetersiz). Gebelikte, özellikle ciddi herpes enfeksiyonlarında (herpes ensefaliti, dissemine herpes, neonatal herpes riski) doktor kontrolünde kullanılabilir.

Gebelikte genital herpes tedavisinde asiklovir güvenli kabul edilir; ancak rutin olarak profilaksi için kullanımı tartışmalıdır. Emzirme döneminde asiklovir anne sütüne geçer, ancak miktar düşüktür ve bebekte advers etki bildirilmemiştir. Emzirme döneminde kullanımı genellikle güvenlidir.

Pediatrik kullanım (3 aydan büyük çocuklarda) suçiçeği, herpes simpleks ve herpes zoster için güvenli ve etkilidir. Yeni doğanlarda neonatal herpes için intravenöz asiklovir standart tedavidir (herpes ensefaliti, dissemine hastalık).

Asiklovir topikal kullanım – Ne kadar etkilidir?

Topikal asiklovir krem (%5), rekürren (tekrarlayan) herpes labialis (dudak uçuğu) tedavisinde FDA onaylıdır. Etkinliği oral asiklovire göre daha düşüktür.

Topikal form, özellikle prodromal dönemde (karıncalanma, yanma) başlanırsa lezyon süresini kısaltır. Ancak, genital herpes veya zona için topikal asiklovir önerilmez; sistemik tedavi gerekir. Topikal krem günde 5 kez, 4 gün süreyle uygulanır. Göz, ağız içi veya genital bölgeye uygulanmamalıdır.

Asiklovir direnci ve yönetimi

Asiklovir direnci, özellikle immün yetmezliği olan hastalarda (HIV/AIDS, organ nakli, kemoterapi) daha sık görülür (%5-10). Direnç genellikle viral timidin kinaz genindeki mutasyonlardan kaynaklanır. Dirençli herpes enfeksiyonlarında (genital herpes, herpes keratit, herpes ensefaliti) alternatif antiviral ilaçlar:

  • Famsiklovir: Asiklovire dirençli HSV suşlarında kısmen etkili (timidin kinaz mutantlarında çapraz direnç olabilir).
  • Valasiklovir: Oral biyoyararlanımı daha iyi olan asiklovir ön ilacı; direnç varsa genellikle etkisizdir (timidin kinaz direnci).
  • Foskarnet (foscarnet): Viral DNA polimerazı doğrudan inhibe eder; timidin kinazdan bağımsız, asiklovir-dirençli HSV ve VZV için tercih edilen ilaç (intravenöz).
  • Sidofovir (cidofovir): DNA polimeraz inhibitörü, nadiren kullanılır.

Hangi doktora gitmeli, hangi testler yapılır?

Asiklovir reçete edilmesi için uygun branş: herpes enfeksiyonlarında dermatoloji veya enfeksiyon hastalıkları; genital herpes için kadın hastalıkları ve doğum veya üroloji; herpes ensefaliti veya dissemine enfeksiyonlarda nöroloji veya enfeksiyon hastalıkları. Tanı için yapılabilecek testler:

  • HSV veya VZV PCR (lezyon sürüntüsü, kan, BOS – ensefalitte).
  • Direkt floresan antikor (DFA) testi.
  • Viral kültür (altın standart, ancak sonuçlanması günler sürer).
  • Tzanck yayması (multinükleer dev hücreler).
  • Seroloji (IgM, IgG) – akut enfeksiyon için değil, geçirilmiş enfeksiyon için.
  • Böbrek fonksiyon testleri (kreatinin, BUN) – özellikle intravenöz tedavi veya uzun süreli oral tedavide.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Soru: Asiklovir uçukları (soğuk yarası) tamamen iyileştirir mi?
Cevap: Asiklovir, uçuk lezyonlarının iyileşme süresini kısaltır ve ağrıyı azaltır, ancak virüsü vücuttan tamamen temizlemez. Virüs sinir ganglionlarında latent (sessiz) kalır ve stres, enfeksiyon, güneş ışığı gibi tetikleyicilerle tekrarlayabilir.
Soru: Asiklovir ne kadar sürede etki gösterir?
Cevap: Oral asiklovir, HSV enfeksiyonlarında ağrı ve lezyon iyileşmesinde genellikle 2-3 gün içinde etki gösterir. Zona tedavisinde 3-5 gün. İntravenöz asiklovir, herpes ensefalitinde birkaç gün içinde klinik iyileşme sağlar.
Soru: Asiklovir alırken alkol tüketilebilir mi?
Cevap: Asiklovir ile alkol arasında doğrudan bir etkileşim yoktur. Ancak alkol dehidratasyona neden olabilir ve bu da böbreklerden asiklovir atılımını etkileyerek nefrotoksisite riskini artırabilir. Ayrıca alkol, bağışıklık sistemini baskılayarak herpes enfeksiyonunun iyileşmesini geciktirebilir. Enfeksiyon sırasında alkol tüketimi önerilmez.
Soru: Asiklovir hamilelikte güvenli midir?
Cevap: Asiklovir gebelik kategorisi B’dir. ABD’de yapılan büyük bir gebelik kayıt çalışması (Registry), asiklovir veya valasiklovirin gebeliğin ilk trimesterinde kullanımının majör doğum kusurları riskini artırmadığını göstermiştir. Bununla birlikte, hamilelikte asiklovir kullanmadan önce mutlaka doktora danışılmalıdır.
Soru: Asiklovir alırken bol su içmek neden önemlidir?
Cevap: Asiklovir, böbreklerden atılırken yüksek konsantrasyonlarda idrarda kristalleşmeye (kristalüri) neden olabilir, bu da akut böbrek yetmezliğine yol açabilir. Bol su içmek (günde 2-2,5 litre), böbreklerden ilacın atılımını hızlandırır ve kristal oluşumunu önler.

Güncel klinik kılavuzlar neler söylüyor?

Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines (2025): Genital herpes tedavisinde asiklovir, valasiklovir ve famsiklovir eşit derecede etkilidir. Asiklovir (400 mg günde 3 kez, 7-10 gün) birinci basamak tedavi seçeneklerindendir. Ayrıca, asiklovir supresif tedavisi (400 mg günde 2 kez), yılda 6 veya daha fazla atak geçiren hastalarda enfeksiyon bulaş riskini %50 azaltır ve partnerlere bulaşmayı azaltır.

American Academy of Dermatology (AAD) – Herpes Labialis Yönetim Kılavuzu: Rekürren dudak uçuğunda, oral asiklovir (400 mg günde 2 kez, 5 gün) topikal tedaviden daha etkilidir. Topikal asiklovir krem (%5), 1-2 günlük prodromal dönemde başlanırsa lezyon süresini kısaltabilir.

Infectious Diseases Society of America (IDSA) – Herpes Ensefaliti Kılavuzu: Herpes ensefaliti şüphesinde, beyin omurilik sıvısı (BOS) PCR sonucu beklenmeden intravenöz asiklovir (10 mg/kg her 8 saatte bir) başlanmalıdır (tanı konfirmasyonu için gecikilmemeli). Tedavi süresi 14-21 gündür, bazı vakalarda 21 güne uzatılabilir.

Kaynaklar

  • Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines (2025)
  • American Academy of Dermatology (AAD) – Herpes Labialis Management Guidelines
  • Infectious Diseases Society of America (IDSA) – Herpes Encephalitis Guidelines
  • U.S. Food and Drug Administration (FDA) – Acyclovir Prescribing Information
  • World Health Organization (WHO) – Model List of Essential Medicines (23rd List)
  • National Institutes of Health (NIH) – Acyclovir Drug Record (LiverTox)
Asiklovir kullanırken unutmayın

Asiklovir, herpes virüs enfeksiyonlarının tedavisinde altın standart ilaçlardan biridir. İlacın etkinliği, özellikle prodromal dönemde (karıncalanma, yanma) veya döküntü başlangıcının ilk 72 saatinde başlandığında maksimumdur. Tedavi sırasında bol sıvı tüketin (böbrek hasarını önlemek). Yan etkiler (bulantı, baş ağrısı) genellikle hafif ve geçicidir. Hamileyseniz, emziriyorsanız veya böbrek hastalığınız varsa, mutlaka doktorunuza bildirin. Unutmayın, asiklovir virüsü tamamen yok etmez, tekrarlama riski devam eder; sağlıklı yaşam tarzı, stres yönetimi ve bağışıklık sistemini güçlendirmek, enfeksiyon sıklığını azaltabilir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Herhangi bir ilacı kullanırken veya bırakırken mutlaka bir doktora veya eczacıya danışın. Antiviral tedaviye rağmen semptomlar devam ediyorsa veya kötüleşiyorsa, altta yatan başka bir neden olabilir (direnç, immün yetmezlik).

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.