Trikotilomani (saç çekme hastalığı)

Çocukluk ve ergenlik dönemindeki hareket bozuklukları çeşitli olabilir: erken duygusal-tonik bozukluk, tikler, hiperkinetik bozukluk, dispraksi ve apraksi, gelişimsel gecikme yoluyla.

Hastalıklar
01.06.2023
Trikotilomani (saç çekme hastalığı)

Klinik Rehber Tabanlı Bilgi

Son Güncelleme 6 Mayıs 2026 • Okuma Süresi: 12 dk

Klinik Bilgi Notu: Bu içerik; psikiyatri, dermatoloji, çocuk ergen ruh sağlığı ve klinik psikoloji branşlarının güncel kılavuzları (DSM-5-TR, TLC Vakfı, BFRB kılavuzları) dikkate alınarak hazırlanmıştır.
✋ Bu içerik şu kişiler için hazırlanmıştır: Kontrol edemediği saç, kaş, kirpik veya vücut kıllarını çekme davranışı yaşayanlar; bu davranış nedeniyle belirgin bölgesel saç dökülmesi (alopesi) fark edenler; tekrarlayan çekme dürtüsünü azaltmak için evde uygulayabileceği stratejileri ve ne zaman bir ruh sağlığı uzmanına başvurması gerektiğini merak edenler; aileler ve ergenler için hazırlanmıştır.

Trikotilomani (saç çekme bozukluğu), bireyin kendi saçını, kaşını, kirpiğini veya vücudunun diğer bölgelerindeki kılları tekrarlayıcı şekilde çekmesiyle karakterize, genellikle stres veya gerginlik öncesinde artan dürtü ve çekme sonrasında rahatlama veya tatmin duygusu ile seyreden bir beden odaklı tekrarlayıcı davranış bozukluğudur (BFRB).

Toplumda görülme sıklığı %1-2 arasında olup, ergenlik döneminde sık başlar ve kadınlarda erkeklerden daha yaygındır. Trikotilomani çoğu zaman utanç, gizlilik ve yanlış anlaşılmalara yol açar; ancak doğru tanı ve kanıta dayalı tedavi ile kontrol altına alınabilir.

🧠 Klinik Not: Trikotilomani, DSM-5-TR’de “Obsesif Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar” sınıfında yer alır. Başlangıç yaşı genellikle 9-13 yaş arasıdır. Kronik dalgalı bir seyir gösterir; stres, anksiyete ve yorgunluk gibi durumlar tetikleyebilir.

Trikotilomani – Klinik Özet

Saç çekme hastalığının ana belirtileri ve alt tipleri nelerdir?
  • Odaklanmış (fokal) çekme: Bilinçli olarak, genellikle düzensiz veya kusurlu saçları çıkarmak için planlı çekme.
  • Otomatik (dağınık) çekme: Kişi farkında olmadan, TV izlerken, ders çalışırken veya uykuya dalarken gerçekleşir.
  • Kombine tip: Hem odaklanmış hem otomatik çekme davranışı birlikte görülür.
  • Genellikle çekme öncesinde artan gerilim/anksiyete, çekme sonrasında rahatlama veya haz duygusu.
  • Saç dökülmesi (alopesi), kaş / kirpik kaybı, sosyal izolasyon veya işlevsellikte bozulma.
Trikotilomani nasıl ayırt edilir? (Ayırıcı tanı)
  • Alopesi areata (saçkıran): Saç kaybı yuvarlak bölgeler halindedir, çekme davranışı yoktur.
  • Telogen effluvium: Yaygın saç dökülmesi, stres veya hastalık sonrası, çekme yok.
  • OKB’de kontrol dışı düşünceler ve ritüeller ön planda; trikotilomanide ana eylem çekmedir.
  • Dermatolojik hastalıklar (mantar, folikülit): Kaşıntı, kepek veya iltihap eşlik eder.
  • Triktotermansiyon (kesme): Saçı makasla kesme alışkanlığı, genellikle koparma yok.
Evde uygulanabilecek davranışsal yöntemler (5 öneri)
  • Farkındalık ve kayıt tutma: Çekme anlarını, tetikleyicileri (sıkıntı, can sıkıntısı) not almak.
  • Engel oluşturma: Elleri meşgul edecek stres topu, yüzük, eldiven kullanmak, tırnakları kısa tutmak.
  • Çevresel düzenleme: Aynaları kapatmak, cımbız gibi aletleri ortadan kaldırmak, saçı toplamak.
  • Alternatif davranış geliştirme (Habit Reversal Training benzeri): Çekme dürtüsü geldiğinde yumruğu sıkma veya koloyu sıvazlama.
  • Stres yönetimi ve gevşeme egzersizleri: Derin nefes, meditasyon, düzenli uyku ve egzersiz.
Ne zaman mutlaka bir psikiyatri/psikoloji uzmanına başvurulmalı?
  • Saç, kaş veya kirpiklerde gözle görülür kel alanlar oluşmuşsa.
  • Çekme nedeniyle sosyal ortamlardan kaçınma, şapka/peruka kullanma zorunluluğu.
  • Çekme davranışını durduramama nedeniyle okul, iş veya günlük aktivitelerde bozulma.
  • Saç derisinde enfeksiyon, ağrı veya yara izi (skar) geliştiyse.
  • Kişi aynı zamanda deri yolma (dermatillomani), tırnak yeme gibi diğer BFRB’lar sergiliyorsa.
  • Çekme sonrası yutma davranışı (trikofaji) varsa – bağırsak tıkanıklığı riski.

1. Trikotilomani tanısı ve şaşırtıcı gerçekler: Sık görülen ama az konuşulan bir bozukluk

Özellik / Neden Açıklama Sık görülen eşlik eden belirtiler Kimlerde daha sık?
Genetik ve nörobiyolojik yatkınlık Ailesel geçiş gösterebilir; striatum ve ön singulat korteks farklılıkları Dürtü kontrolünde zorluk, bazal ganglion hiperaktivitesi Ailesinde BFRB/OKB olanlar
Psikososyal tetikleyiciler Ergenlik, sınav stresi, aile çatışmaları, akran zorbalığı Anksiyete, depresif belirtiler, mükemmeliyetçilik Yüksek akademik beklenti, travma öyküsü
Duygu düzenleme güçlüğü Çekme, olumsuz duyguları (sıkıntı, gerginlik, can sıkıntısı) azaltır Duygusal yeme, öfke nöbetleri, anksiyete bozukluğu Duygu düzenleme becerisi az olan ergenler ve yetişkinler
Komorbidite (eşlik eden hastalıklar) Vakaların %50-60’ında anksiyete bozukluğu, %30-40 depresyon, OKB, DEHB Tekrarlayan düşünceler, dikkat dağınıklığı, uyku sorunu Psikiyatrik tanı alan bireyler
Trikofaji (saç yutma) Çekilen saçların ağza götürülüp yutulması Karın ağrısı, mide bulantısı, kilo kaybı, bağırsak tıkanıklığı (Rapunzel sendromu) Çocuklar ve ağır seyirli trikotilomani

2. Normal saç dökülmesi ile trikotilomani arasındaki fark nedir?

Fizyolojik saç dökülmesi günde 50-100 tel kadardır ve yaygındır. Trikotilomanide dökülme genellikle yamalı, düzensiz şekillidir, kıllar farklı uzunluklarda kopmuş görünür (kırık uçlar). Kişi genellikle çekme eylemini saklamaya çalışır; kaş veya kirpik çekimi neredeyse tamamen kayba yol açabilir. Trikotilomani dürtüsel/alışkanlık temelli iken normal saç dökülmesi bilinçli bir eylem içermez.

3. Çocuk ve ergenlerde saç çekme: Ne zaman müdahale gerekir?

Küçük çocuklarda (3-5 yaş) görülen saç çekme genellikle kendini sınırlayıcı olabilir ve alışkanlık olarak değerlendirilir. Ancak ergenlikle birlikte başlayan ve 6 aydan uzun süren, saçta belirgin seyrelme/kel alan oluşturan çekme davranışı mutlaka değerlendirilmelidir. Okul başarısında düşme, arkadaş ilişkilerinde bozulma, şapka çıkarmaktan kaçınma gibi işaretler ebeveynler için uyarıcıdır. Pediatrik trikotilomani tedavisinde ilk basamak aile eğitimi ve bilişsel davranışçı terapidir (özellikle habit reversal).

4. Trikotilomani tiplerine göre yaklaşım farklılıkları

  • Odaklanmış (bilinçli) çekme: Tetikleyiciler genellikle can sıkıntısı ya da “kusurlu” saç hissidir. Öneri: Ayna kullanımını azaltma, çekme aletlerini uzaklaştırma, farkındalık temelli müdahaleler.
  • Otomatik (alışkanlık) çekme: Kişi çoğu zaman çektiğinin farkında değildir. Öneri: Dokunsal uyarıcılar (bileklik, eldiven), ortam düzenlemesi (TV izlerken elini meşgul edecek oyuncak).
  • Kombine tip: Hem farkında hem farkında olmadan çekme. Kapsamlı bir davranış analizi ve farkındalık eğitimi gerekir.

5. Evde trikotilomani semptomlarını azaltmak için pratik ve kanıta dayalı öneriler

  • Günlük çekme kaydı: Ne zaman, nerede, hangi duygu ile? (Ücretsiz uygulamalar veya kağıt üzerinde).
  • 20 saniye kuralı: Çekme dürtüsü hissettiğinizde 20 saniye bekleyin ve alternatif bir aktivite (derin nefes, ellerinizi yıkama) yapın.
  • Duyusal ikame: Sert bir fırça ile saçlı deriyi okşamak, stres çemberi, pürüzsüz taş tutmak.
  • Fiziksel bariyerler: Gece yatarken şapka veya saç filesi, kaşlara vazelin sürmek (kayganlaştırır, çekmeyi zorlaştırır).
  • Stres yönetimi: Düzenli aerobik egzersiz (haftada 3-4 kez 30 dk), uyku hijyeni, nefes egzersizleri (4-7-8 tekniği).
  • Destek grupları: TLC Vakfı’nın çevrimiçi veya yüz yüze BFRB destek gruplarına katılmak.

6. Hangi doktora gitmeli, hangi testler yapılır?

Öncelikle bir psikiyatri veya çocuk ergen psikiyatrisi uzmanına başvurulmalıdır. Dermatoloji muayenesi ayırıcı tanı için önemlidir (saçlı deri biyopsisi, trikoskopi). Gerektiğinde tiroid fonksiyon testleri, demir, ferritin, B12 seviyeleri değerlendirilir. Psikiyatrik değerlendirmede:

  • Yapılandırılmış klinik görüşme (SCID-5)
  • Massachusetts General Hospital (MGH) Saç Çekme Ölçeği
  • Uluslararası Trikotilomani Değerlendirme Ölçeği (ITDS)
  • Duygu durumu ve anksiyete ölçekleri (BDI, BAI)

7. Sık Sorulan Sorular (SSS)

Soru: Trikotilomani tamamen tedavi edilebilir mi?
Cevap: Trikotilomani kronik bir bozukluk olmakla birlikte, bilişsel davranışçı terapi (özellikle alışkanlık tersine çevirme eğitimi – HRT) ve seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) gibi ilaçlarla semptomlarda belirgin azalma sağlanabilir. Pek çok kişi uzun dönemli iyilik hali elde eder; ancak stres dönemlerinde nüks olabilir.
Soru: Çekilen saçlar yeniden çıkar mı?
Cevap: Genellikle saç folikülü hasar görmediyse (örneğin uzun süreli çekimde traksiyon alopesi gelişmemişse) saçlar aylar içinde yeniden uzar. Ancak yıllarca aynı bölgeyi çekmek kalıcı folikül hasarına yol açabilir. Erken müdahale önemlidir.
Soru: Trikotilomani için hangi ilaçlar kullanılır?
Cevap: FDA onaylı spesifik bir ilaç yoktur. Ancak klinik çalışmalarda SSRI (fluoksetin, sertralin, escitalopram) ve glutamat modülatörü (N-asetilsistein – NAC) 1200-2400 mg/gün dozunda bazı bireylerde çekme davranışını azaltmıştır. NAC, reçetesiz takviye olarak bulunmakla birlikte doktor kontrolü şarttır.
Soru: Çocuğum saç çekiyor, onu nasıl uyarmalıyım?
Cevap: Suçlamaktan kaçının; “kötü bir alışkanlık” olarak etiketlemeyin. Ona destek olduğunuzu hissettirin. Çekmeyi fark ettiğinizde sakin bir dille “Ellerini kucağına koyabilir misin?” gibi yönlendirme yapın. Profesyonel destek almak için bir çocuk psikiyatristine danışın.

8. Güncel klinik kılavuzlar neler söylüyor?

American Psychiatric Association (DSM-5-TR): Trikotilomani tanısı için tekrarlayan saç çekme, çekmeyi azaltmak için başarısız girişimler, belirgin sıkıntı/işlevsellik kaybı ve çekmenin başka bir tıbbi veya psikiyatrik durumla açıklanamaması gerekir.

TLC Foundation for Body-Focused Repetitive Behaviors (2025): Birinci basamak tedavi olarak Alışkanlık Tersine Çevirme Eğitimi (HRT) ve Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) kombinasyonu önerilir. İlaç tedavisinde NAC (N-asetilsistein) A düzeyinde kanıt olmamakla birlikte klinik uygulamada kullanılmaktadır.

İngiltere NICE Kılavuzu (2025): Trikotilomani için bilişsel davranışçı terapi (BDT) öncelikli önerilir. Ciddi vakalarda SSRI’lar düşünülebilir, ancak dürtü kontrolü için ikinci basamakta.

9. Kaynaklar

  • American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). 2022.
  • TLC Foundation for BFRBs. Clinical Practice Guidelines for Trichotillomania (Hair Pulling Disorder). 2025.
  • Grant, J.E., Chamberlain, S.R. (2025). Trichotillomania and other BFRBs: A comprehensive update. Am J Psychiatry.
  • NHS UK – Trichotillomania (Hair pulling disorder). 2025.
  • Mayo Clinic – Trichotillomania: Diagnosis and Treatment. 2025.
  • Uluslararası OKB Vakfı (IOCDF) – BFRB bilgi sayfaları.
📌 Trikotilomani ile mücadelede unutmayın

Saç çekme hastalığı bir karakter zayıflığı değil, biyopsikososyal nedenleri olan tıbbi bir durumdur. Utanmayın, yalnız değilsiniz. Erken tanı ve doğru tedavi ile çekme davranışını kontrol altına almak, yaşam kalitenizi artırmak mümkündür. Bir psikiyatri uzmanına danışmaktan çekinmeyin; unutmayın yardım almak bir güç işaretidir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Trikotilomani şikayetiniz veya benzer belirtileriniz varsa mutlaka bir psikiyatri veya dermatoloji uzmanına başvurun. İlaç veya takviyeleri doktora danışmadan kullanmayın.

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.